Onlangs kreeg onze afdeling een verzameling loodjes van de heer Piet van Gemerden. Dankzij deze mooie schenking is onze collectie Haagse loden aanzienlijk uitgebreid.

Op verzoek heeft Jan van Oostveen, specialist in keurloden, een overzicht samengesteld van textielloden (voor wol, linnen en zijde), andere loden zoals accijns- en koosjerloden die in Den Haag zijn opgegraven en gevonden, en enkele Haagse lakenloden die buiten Den Haag zijn aangetroffen. Wij zijn hem daarvoor zeer erkentelijk, onderaan deze pagina kunt u het rapport downloaden.

Haags laken voor het volk en de hofhouding

Door het graven van het Spui en de Trekvliet (1344 en 1345) kreeg Den Haag een verbinding met de Vliet en daarmee ook met Schiedam en Rotterdam. Via deze steden werden wol en wolvachten aangevoerd, onder meer uit Engeland en Schotland. Vanaf ongeveer 1360 werd in Den Haag laken geproduceerd. Niet alleen voor de inwoners van de stad, maar vanaf 1381 ook voor de hofhouding van de graaf en gravin van Holland op het Binnenhof. De grootste bestelling vond plaats in 1386, toen de gravin overleed en maar liefst 275 meter laken werd aangeschaft voor het maken van rouwkleding.

Het hoogtepunt van de productie lag in de vijftiende eeuw. Haags laken werd toen geëxporteerd naar onder meer Lübeck (Duitsland) en Koningsbergen (het huidige Kaliningrad in Rusland). Tot voor kort waren Haagse loodjes echter niet bekend uit het buitenland. Begin juli 2026 ontvingen wij foto’s van een Haags textiellood afkomstig van een kloosterterrein in Lemgo (Duitsland). Het voorwerp was daar al meer dan twintig jaar geleden opgegraven, maar niet als Haags herkend. Daarmee gaat het om het eerste bekende Haagse loodje dat buiten Nederland is gevonden.

De Haagse handwerkerswijk

Bij het maken van laken was veel water nodig. Daarom vond deze nijverheid plaats in het natte deel van Den Haag, tussen de Vlamingstraat-Spuistraat en de Gedempte Gracht-Gedempte Burgwal. Veel straatnamen in dit gebied herinneren nog aan de lakennijverheid, al is het water inmiddels overal verdwenen.

De schapenvachten werden eerst gewassen en daarna werd de wol van de huid geplukt. Vervolgens werd de wol schoongemaakt, gekamd, tot draden gesponnen, geweven, geverfd en gevold. Het vollen was een zwaar en onaangenaam karwei waarbij arbeiders langdurig op de textiel moesten trappen in bakken gevuld met urine en vollersaarde. Daarna werd de wol opnieuw gewassen, onder meer in de Voldersgracht. Door het vollen verviltte de stof, waardoor deze minder luchtdoorlatend en dus warmer werd.

De lakens werden vervolgens opgespannen op houten ramen, waaraan de Raamstraat en Achterraamstraat hun naam danken. Hier konden de stoffen worden opgerekt en gekrompen tot het voorgeschreven formaat. Op het schilderij van Cornelis Elandts van Den Haag uit 1570 zijn deze kleurrijke lakens nog goed te zien. Daarna werd de stof bewerkt met kaardenbollen, waarna de droogscheerder de uitstekende draden afknipte. Ten slotte werd het laken geperst, opgevouwen en met enkele steken dichtgenaaid. De lakenloodjes hingen daarbij zichtbaar aan de gevouwen stof, zodat de koper wist wat hij kocht.

Kwaliteit en loodjes

Voor alle stappen in de productie van laken golden strenge kwaliteitsnormen. Ook vonden er regelmatig keuringen plaats. De loodjes, die meestal bestaan uit twee ronde schijfjes die met een lip aan elkaar verbonden zijn, werden aan de geweven stof bevestigd. Met een speciale tang en een stempel werden ze op de stof vastgeknepen.

Wanneer het laken gereed was voor verkoop, werd een groot lood aangebracht. Daarop stond aan de ene zijde een burcht, het symbool van het Binnenhof, en aan de andere zijde in grote gotische letters het woord HAGA. Zo wordt het omschreven in een brief uit 1461.
De kwaliteit van Haags laken lag onder die van het veel duurdere Leidse laken, dat uitsluitend van Engelse wol werd gemaakt. Handelaren vervingen daarom soms Haagse loodjes door Leidse exemplaren om meer winst te maken. Na 1550 nam de Haagse lakenproductie sterk af en rond 1600 was zij waarschijnlijk geheel verdwenen.

De eerste ooievaar op een Haags wapen?

Op de oudste grote loden staat boven de tekst HAGA een wapenschildje met een ooievaar. Helaas zijn deze loden niet nauwkeurig te dateren. Het vroegst bekende Haagse wapen met een ooievaar bevindt zich op de luidklok Jhesus, die in 1541 werd gegoten en nog altijd in de toren van de Grote of Sint-Jacobskerk hangt.
Het is echter goed mogelijk dat de loodjes een eeuw ouder zijn. Daarvoor bestaat een indirecte aanwijzing: de ooievaar werd al eerder als symbool van Den Haag gebruikt. Tijdens een schuttersfeest met papegaaischieten, dat in 1458 in Den Haag werd gehouden, kregen de schutters uit Mechelen (België) namelijk relatiegeschenken van de Sint-Jorisschutterij: een zilveren lepel en een zilveren ooievaar.

Download hier het rapport van Jan van Oostveen, Haagse en in Den Haag gevonden (keur)loden

Oproep

Denkt u na het lezen van deze tekst dat u een Haags loodje heeft gevonden? Of kent u Haagse loden die buiten Den Haag zijn aangetroffen? Neem dan alstublieft contact op met onze afdeling. Wij zijn erg benieuwd naar uw vondst.